Otwarte publikowanie i otwarte publikacje
Modele otwartego dostępu do publikacji:
1) ze względu na uprawnienia do korzystania:
otwarty dostęp gratis – „darmowy i otwarty dostęp”, czyli wolno korzystać zgodnie z prawem z zasobów (utworów) na zasadach dozwolonego użytku
otwarty dostęp libre – “darmowy i wolny dostęp”, czyli wolno korzystać szerzej niż na zasadzie dozwolonego użytku, ale w zgodzie z zapisami licencji, np. CC
2) ze względu na miejsce dostępu do pełnego tekstu:
droga złota – zapewnienie otwartego dostępu gratis albo libre przez wydawcę, w szczególności poprzez publikację utworu w czasopiśmie naukowym lub książce;
droga zielona – zapewnienie otwartego dostępu gratis albo libre przez autora poprzez zdeponowanie utworu w repozytorium
[za: Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce, MNiSW 2015]
Bezpłatne publikowanie w open access:
- programy publikowania otwartego w ramach licencji Wirtualnej Biblioteki Nauki. Dzięki nim Pracownicy UML mogą publikować bezpłatnie w czasopismach wydawców: ACS, Elsevier, Springer, OUP, LWW, T&F oraz w Science Advances. Większość programów publikowania otwartego w ramach licencji WBN pozostanie zamknięta do czasu przyznania przez MNiSW dofinansowania na 2026 r. i/lub zawarcia nowych umów z wydawcami.
UWAGA: aktualny status programu należy sprawdzać za pomocą poniższych linków:
- Program publikowania otwartego Elsevier w ramach licencji krajowej zamknięty
- Program publikowania otwartego w ramach licencji konsorcyjnej ACS zamknięty
- Program publikowania otwartego w ramach licencji krajowej Springer zamknięty
- Program publikowania otwartego w ramach licencji LWW zamknięty
- Program publikowania otwartego w ramach licencji T&F. zamknięty
- Program publikowania w licencji OUP zamknięty
- Program publikowania otwartego Science Advances w ramach licencji krajowej aktywny
Obniżone koszty publikowania w OA dla pracowników UML:
- oferta Frontiers, w której autorzy otrzymują 7,5% bonifikaty poniesionych kosztów publikacji
- oferty Publisher of Open Access Journals (MDPI), w której autorzy otrzymują 15% bonifikaty poniesionych kosztów publikacji
Wybrane kolekcje publikacji w wolnym dostępie
Przydatne linki:
- Creative Commons
- Open policy finder (dawniej: SHERPA RoMEO/SHERPA Juliet) – prawa autorskie wydawców i wymagania grantodawców a open access
Narzędzia internetowe wspierające naukowców w wyborze czasopisma lub platformy publikacyjnej zgodnej z polityką otwartego dostępu i Planem S:
- Journal Checker Tool
- Listy kontrolne do samodzielnej weryfikacji wydawców książek i czasopism: Think, check, submit
- Journal Evaluation Tool
- Diamond Discovery Hub – wyszukiwarka czasopism oferujących publikowanie w modelu diamentowym (tj. brak opłat publikacyjnych dla autorów oraz publikacja w otwartym dostępie)
Otwarte dane badawcze
Narodowe Centrum Nauki wprowadziło obowiązek dołączania planu zarządzania danymi badawczymi do formularza wniosku o finansowanie projektu.
Wytyczne dla wnioskodawców do uzupełnienia PLANU ZARZĄDZANIA DANYMI w projekcie badawczym
Prezentacja Natalii Galicy “Otwarte dane badawcze w polityce i praktyce Narodowego Centrum Nauki” Licencja CC-BY
Baza wiedzy na temat Open Access
Idea Open Access opiera się na założeniu, że publikacje naukowe powinny być dostępne bezpłatnie z zachowaniem pełnych praw autorskich.
Jak działa Otwarta Nauka? Jak działa prawo autorskie? Czym są licencje Cretive Commons?
Zalecenia i regulacje prawne:
Regulacje wewnątrzuczelniane:
Polityka Otwartości Polskiej Platformy Medycznej, przyjęta Uchwałą Senatu Uniwersytetu Medycznego w Lublinie z dn. 24-10-2018 r.
Zarządzenie Rektora nr 62/2019 z dn. 12-06-2019 w sprawie gromadzenia, opracowania i udostępniania przez Bibliotekę Główną wersji cyfrowych rozpraw doktorskich bronionych w Uniwersytecie Medycznym w Lublinie, publikacji pracowników i doktorantów Uniwersytetu Medycznego w Lublinie oraz danych badawczych
Regulacje krajowe i UE:
Zalecenia Komisji Europejskiej w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony (2012/417/UE)
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 1291/2013 ustanawiające „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji
Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce (23.10.2015)
Plan S – którego celem jest wprowadzenie natychmiastowego otwartego dostępu do publikacji naukowych opisujących rezultaty badań finansowanych z publicznych lub niepublicznych grantów przyznanych przez krajowe, regionalne lub międzynarodowe instytucje finansujące i rady ds. badań naukowych.
Strategia Koalicji S na lata 2026-2030 [aktualizacja 12.11.2025]
Polityka NCN dot. otwartego dostępu do publikacji (31.05.2020)
Przedłużenie złagodzonej polityki otwartego dostępu NCN – “zasady dotyczące publikowania wyników badań ogłoszone pismem Dyrektora NCN z dnia 11.10.2023 r. zostają przedłużone na czas nieokreślony. Oznacza to, że będą mogli z nich skorzystać kierownicy wszystkich badań i działań naukowych, bez względu na termin złożenia raportu końcowego. Złagodzone zapisy dotyczące Polityki Otwartego Dostępu (OA) będą obowiązywać do odwołania.” za: Przedłużenie złagodzonej polityki otwartego dostępu NCN. – Pismo w sprawie przedłużenia zasad działania zmienionych zapisów dotyczących “Polityki Narodowego Centrum Nauki dot. otwartego dostępu do publikacji” (zwanej dalej „Polityką OA”) z dnia 30.09.2024 r. Ze złagodzonych zapisów nie mogą skorzystać projekty wyłonione w następujących konkursach międzynarodowych: POLONEZ BIS, w konkursach ogłaszanych przez sieci CHANSE, CHIST-ERA oraz ForestValue2 i Biodiversa+, a także w konkursach GRIEG, IdeaLab i POLS, finansowanych z Funduszy Norweskich w ramach programu Badania podstawowe.
Nowe zasady Open Access w NCN [AKTUALIZACJA 27.06.2025]
- Zarządzenie dyrektora NCN nr 39/2025 z dnia 26 czerwca 2025 roku Polityka otwartego dostępu do publikacji powstałych w projektach, stażach, stypendiach, działaniach naukowych i komponentach badawczych. Obowiązuje dla konkursów NCN ogłaszanych od września 2025 roku.
- Pismo dyrektora NCN z dnia 26 czerwca 2025 roku Rozszerza nowe zasady na projekty już trwające.
FAQ Open Access
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące open access znajdują się na stronie FAQ.
